Қазақтың ұлттық ою-өрнегі – ғасырлар қойнауынан жеткен тек сәндік бейне емес, ол – тұтас бір халықтың дүниетанымын, өмір салтын және рухани кодын бойына жинаған мәдени құбылыс. Бүгінде сол көне өнер жаңа тыныс алып, заманауи дизайнмен үндесіп, қайта жаңғырып келеді. Осы бағытта еңбек етіп жүрген этнодизайнер, «KADAM KZ» брендінің негізін қалаушы, «Қазына Ұлттық Мұрасы» қоғамдық бірлестігінің директоры, ұлттық қолөнерді насихаттаушы Әсел Болатқызымен сұхбаттасқан едік.
– Әсел ханым, қазақ ою-өрнектерінің шығу тарихы мен дүниетанымдағы орны қандай? Сол туралы тарқатып, айтып берсеңіз.
— Қазақ халқының ою-өрнектері — жай ғана сәндік элемент емес. Бұл — халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан дүниетанымының, өмір салтының және рухани кодының көрінісі. Әрбір оюдың өз мағынасы, өз символикасы бар. Мысалы, «қошқар мүйіз» — байлық пен молшылықты, «түйе табан» — тұрақтылықты, ал «су өрнектері» — өмірдің үздіксіз қозғалысын білдіреді.
Ою-өрнектердің шығу тарихы өте тереңде жатыр. Ол көшпенді өмір салтымен тікелей байланысты. Қазақ халқы табиғатпен үндестікте өмір сүрген, сондықтан оюларда жануарлар, табиғи элементтер және ғарыштық түсініктер көрініс табады. Бұл — ата-бабаларымыздың әлемді қалай қабылдағанының визуалды тілі. Бүгінде ою-өрнек тек тарихи мұра емес. Ол заманауи дизайнда қайта жаңғырып, жаңа формада өмір сүріп жатыр. Менің «KADAM KZ» брендімде біз ұлттық өрнектерді сақтай отырып, оларды қазіргі эстетикамен үйлестіруге тырысамыз. Өйткені ою — өткеннің белгісі ғана емес, ол – болашаққа апаратын көпір.
— Қазіргі таңда әйелдердің оюы ерлердің киімінде де жиі кездесіп жатады. Жалпы әйелдер мен ерлер киіміндегі оюлардың айырмашылығы қандай?
— Иә, дәстүрлі қазақ мәдениетінде ою-өрнектерді қолдануда әйелдер мен ерлер киімдерінің арасында айқын айырмашылықтар болған. Бұл тек эстетикаға емес, адамның қоғамдағы рөліне, жасына және әлеуметтік статусына байланысты қалыптасқан.
Әйелдер киімінде нәзіктік пен үйлесімді білдіретін оюлар қолданылған. Гүл тәрізді өрнектер, жұмсақ иірімдер – әйел табиғатының нәзіктігін бейнелейді. Мұндай оюлар камзолдарда, көйлектерде, сәукеле мен әшекейлерде жиі кездескен. Ал ер адамдардың киімдерінде оюлар қатаңдау әрі құрылымды болған. «Қошқар мүйіз», геометриялық элементтер күш, батырлық және тұрақтылықты білдіреді. Шапан мен белдіктегі оюлар адамның әлеуметтік орнын да көрсеткен. Яғни, ою — тек сән емес, ол белгілі бір ақпарат жеткізуші болған. Адамның жынысы, жасы, қоғамдағы орны ою арқылы танылған. Қазіргі заманда бұл айырмашылықтар жұмсарғанымен, мен өз жұмыстарымда осы дәстүрлі мағыналарды сақтауға тырысамын.
– Осы орайда, қазіргі кезде ұлттық оюларды қолдануда қандай қателіктер кездеседі?
– Ең жиі кездесетін қателік – оюдың мағынасын түсінбей, оны тек визуалды элемент ретінде пайдалану. Бұл жағдайда ою өзінің рухани мәнін жоғалтады. Екінші мәселе — шамадан тыс қолдану. Бір бұйымға бірнеше оюды ретсіз орналастыру композицияны бұзады. Қазақ оюында ритм мен баланс бар, соны сақтау маңызды. Үшіншіден, сапа мәселесі. Арзан принт пен сапасыз материал ұлттық элементтің құнын түсіреді. Ою — бұл қолөнер, ол дәлдік пен сапаны талап етеді. Тағы бір маңызды нәрсе — контекст. Оюды орынсыз қолдану да жиі кездеседі. Бұл мәдениетке үстірт қараудың белгісі. Ұлттық оюды қолдану — жауапкершілік. Өйткені бұл — халықтың мәдени коды.
– Жастардың қызығушылығын арттыру үшін не істеу керек?
– Ең алдымен, ою-өрнекті «ескі дүниенің қалдығы» ретінде емес, қазіргі өмірмен байланысты құндылық ретінде көрсету қажет. Ою тек мұражайда емес, күнделікті өмірде — киімде, аяқ киімде, аксессуарларда болуы тиіс. Сонымен қатар, жастарға түсіндіру жұмыстары маңызды. Бірақ оны заманауи форматта жеткізу керек: шеберлік сабақтары, сән көрсетілімдері, шығармашылық жобалар арқылы.Жастар сапалы, стильді дүниені таңдайды. Сондықтан ұлттық элементтерді қазіргі заманға сай ұсыну қажет. Ең бастысы — ұлттық сана. Ою-өрнек адамға өзінің тамырымен байланысын сезіндіруі керек.
– Қазақ пен қырғыз оюларының айырмашылығы неде?
– Қазақ және қырғыз ою-өрнектері түп-тамыры жағынан ұқсас. Дегенмен айырмашылықтары да бар. Қырғыз оюлары ірі, батыл формада жасалып, контраст түстермен ерекшеленеді. Олар көбіне киіз бұйымдарда, әсіресе шырдакта кең қолданылады. Ал қазақ оюлары нәзік, иілімді сызықтарымен және түстердің жұмсақ үйлесімімен ерекшеленеді. Олар киімде, зергерлік бұйымдарда және тұрмыстық заттарда кең таралған.
– Сұхбатыңызға рақмет!
Әңгімелескен: Асель Сайлаубекова