Қоғам дамуының басты көрсеткіші – оның жастарының жағдайы. Жастар – елдің ертеңі ғана емес, бүгінгі күннің де белсенді күші. Алайда соңғы жылдары жастар жұмыссыздығы әлеуметтік өзекті мәселелердің біріне айналып отыр. Дипломы бар, арманы асқақ талай жас маман еңбек нарығында өз орнын таба алмай, сенім мен үміттің арасында сарсаңға түсуде. Жоғары оқу орнын тәмамдап, қолына диплом алған түлектің алдында үлкен өмір есігі ашылуы тиіс. Бірақ шынайы өмірде жағдай басқаша өрбиді. Көптеген жұмыс берушілер тәжірибесі жоқ жас маманды қабылдауға асықпайды. Ал тәжірибе жинау үшін алдымен жұмыс қажет. Осылайша, жұмыссыз жастар қатары арта түседі. Бұл тек экономикалық емес, психологиялық салдары бар мәселе. Өз мүмкіндігін дер кезінде жүзеге асыра алмаған жастар уақыт өте келе жігерін жоғалтып, қоғамнан шеттей бастайды. Жастар арасындағы жұмыссыздық тек жеке адамның емес, тұтас мемлекеттің болашағына әсер етеді. Жұмыссыздық артқан сайын әлеуметтік теңсіздік тереңдейді, еңбек нарығындағы бәсеке күшейеді, тіпті кей жағдайда қылмыс деңгейінің өсуіне де ықпал етуі мүмкін. Сондықтан бұл мәселе жай ғана статистикалық көрсеткіш емес, әлеуметтік қауіпсіздікке тікелей қатысты фактор.
Әлеуметтанушы, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры Айгүл Сәдуақасова бұл құбылыстың себептерін жүйелі түрде қарастыру қажеттігін айтады:
«Жастар жұмыссыздығы – тек бос жұмыс орындарының аздығынан туындап отырған мәселе емес. Бұл – білім беру жүйесі, еңбек нарығы және әлеуметтік саясат арасындағы үйлесімнің әлсіздігін көрсететін индикатор. Егер жас маман алған білімі мен нарық сұранысы сәйкес келмесе, онда диплом оның кәсіби кепілдігіне айнала алмайды», – дейді маман.
Оның пікірінше, жастарды тек теориялық біліммен қаруландыру жеткіліксіз. Университет қабырғасынан бастап тәжірибелік машыққа, кәсіби ойлауға, цифрлық сауаттылыққа басымдық беру қажет. Сонда ғана жас буын бәсекеге қабілетті бола алады.
Мәселенің бір себебі – білім беру жүйесі мен еңбек нарығы арасындағы алшақтық. Кей мамандықтарға сұраныс азайғанымен, жоғары оқу орындары сол бағытта мамандар даярлауды жалғастыруда. Ал заманауи технологиялар мен цифрландыру дәуірінде жаңа дағдыларға деген қажеттілік күн сайын артып келеді. Жастарды еңбек нарығы талап ететін нақты қабілеттерге үйрету – уақыт талабы. Сонымен қатар, ауыл жастары үшін мүмкіндік шектеулі. Үлкен қалаларда жұмыс орындары көбірек болғанымен, барлығының бірдей қоныс аударуға жағдайы келе бермейді. Бұл аймақтық теңсіздікті күшейтеді. Демек, тек ірі орталықтарды емес, өңірлерді дамыту, шағын және орта бизнесті қолдау – жастарды жұмыспен қамтудың тиімді жолдарының бірі.
Дегенмен үмітсіздікке орын жоқ. Мемлекеттік бағдарламалар, стартап жобаларға арналған гранттар, кәсіпкерлікті қолдау тетіктері жастар үшін жаңа мүмкіндіктер ұсынуда. Бастысы – бастама мен батылдық. Қазіргі заман жастардан тек диплом емес, икемділік пен үздіксіз ізденісті талап етеді. Қорыта айтқанда, жастар жұмыссыздығы – бір күнде шешілетін мәселе емес. Ол жүйелі көзқарасты, мемлекет пен қоғамның ортақ жауапкершілігін қажет етеді. Әр жас өз орнын таба алатын орта қалыптастыру – ел болашағына салынған инвестиция. Себебі ертеңгі Қазақстанның келбеті бүгінгі жастардың мүмкіндігімен өлшенеді.
Айдана Бахтиярова