Адамның ішкі әлемі — сыртқы дүниенің ең күрделі әрі толық ашылмаған құпиясы. Біз өмір сүріп жүрміз, ойлаймыз, сеземіз, бірақ сол тіршіліктің мәнін соңына дейін ұғынып үлгермейміз. Өмірдің өзі — басталуы мен аяқталуы белгісіз бір жұмбақ кеңістік.
Өмірдің есігі ашылатын сәт — бір ғана мезет.
Өмірдің есігі жабылатын сәт — тағы бір мезет.
Осы екі нүкте — адам ғұмырының шегі. Бірақ олардың арасындағы байланыс, ұқсастық — терең ойға жетелейді.
Ғылыми зерттеулерге сүйенсек, адамның жүрегі тоқтағаннан кейін де миы бірнеше минут бойы қызметін жалғастыра алады. Сол қысқа уақыт аралығында мида ерекше белсенділік байқалып, адам санасында жарыққа ұқсас көріністер, өткен өмірдің үзінділері пайда болуы мүмкін деген тұжырымдар бар. Бұл — ғылымның шегі жеткен түсінігі.
Ал адамзаттың ішкі түйсігі бұған өзгеше қарайды.
Нәресте дүниеге келген сәтте алғаш рет жарықты көреді.
Ол белгісіз әлемге аяқ басып, қорқыныш пен таңданысты қатар сезінеді. Оның алғашқы үні — жылау.
Адам өмірден өткен сәтте де, бәлкім, дәл сондай күйді бастан өткеретін шығар. Белгісіздікке қарай тағы бір қадам. Тағы бір жарық. Тағы бір шекара.
Бастау мен аяқталудың осындай үндестігі өмірдің кездейсоқ емес, белгілі бір заңдылыққа бағынатынын аңғартады.
Өмірді ұзақ сапарға теңеуге болады. Ол — тоқтаусыз қозғалыстағы пойыз іспетті. Әр кезең — жеке бір белес: балалық шақ, жастық шақ, кемелдік, қарттық. Біреулер осы жолдың соңына дейін жетеді, ал кейбіреулердің сапары орта жолда үзіледі.
Бірақ ғұмырдың ұзақтығы емес, оның мазмұны маңызды.
Ғалымдардың болжамы бойынша, адамзат тарихында осы уақытқа дейін шамамен жүз миллиардтан астам адам өмір сүрген. Қазіргі таңда олардың аз ғана бөлігі — бірнеше миллиард адам ғана тіршілік иесі ретінде жер бетінде ғұмыр кешуде. Сол көптің ішінде әрбір адам — жеке әлем.
Аспан әлеміне көз тастағанда, оның шексіздігі адам санасын еріксіз таңғалдырмай қоймайды. Шексіз кеңістікте жымыңдаған жұлдыздар мен сансыз галактикалардың арасында адам өмірі көзге ілінбейтін бір нүкте ғана секілді көрінеді.
Біздің бар болуымыз бен жоқ болуымыз — ғалам ауқымында байқалмай қалуы да мүмкін.
Алайда сол кішкентай нүктенің ішінде тұтас бір әлем бар.
Ой бар. Сезім бар. Тағдыр бар.
Осыны түсіну — адамды жеңілдетпейді, керісінше, жауапкершілігін арттырады. Себебі шексіз кеңістіктің ішінде мәнсіз жоғалып кету де оңай, ал сол кеңістікте өз ізіңді қалдыру — саналы таңдаудың нәтижесі.
Көп адам осыны ескере бермейді.
Өмірін ұсақ, өткінші нәрселерге жұмсап, өзіне берілген мүмкіндіктің қадірін кеш түсінеді.
Ал шын мәнінде, өмірге келудің өзі — сирек кездесетін мүмкіндік.
Әр адамға белгілі бір уақыт, белгілі бір жол, белгілі бір таңдау беріледі. Сол таңдаудың нәтижесінде адам не із қалдырады, не үнсіз жоғалады.
Өмір — тек уақыт емес.
Өмір — жауапкершілік.
Өмір — сана мен таңдау.
Сондықтан адам өз ғұмырын кездейсоқ өткізбей, саналы түрде мән беріп өмір сүруге тиіс. Себебі басталуы да, аяқталуы да бір сәтке ғана сыйған өмірдің ең үлкен өлшемі — оның мағынасы.
Бір күні сол есік бәріміз үшін жабылады.
Сол сәтте адам өз өміріне көз жүгіртіп, ішінен:
«Мен бұл өмірді босқа өткізбедім» — деп айта алса,
сол — нағыз жетістік.
Айбат БОЛАТҰЛЫ, философия