Бүгінгі күні оқушының үй тапсырмасы мен оқу процесі бұрынғыдай емес. Есеп шығару, эссе жазу немесе идея табу үшін жасанды интеллектке жүгіну қалыпты жағдайға айналды. ChatGPT сияқты жүйелер білім алудың қосымша құралы емес, күнделікті “цифрлық көмекшіге” айналып үлгерді. Жасанды интеллект білім беру саласына жай ғана енген жоқ — ол оқу процесінің өзін түбегейлі өзгертті.
Қазір оқушылардың басым бөлігі үй тапсырмасын орындауда ЖИ құралдарын пайдаланады. Бірақ тек оқушылар ғана емес — мұғалімдер де бұл технологияны белсенді қолдануда. Сабақ жоспарын құру, тест дайындау, оқу материалын әзірлеу сияқты жұмыстарда жасанды интеллект уақытты айтарлықтай үнемдейді. Алайда бұл тиімділікпен қатар жаңа мәселені де алып келді — технологияға тәуелділік. Бұрын оқушының ойлау қабілеті эссе немесе диктант арқылы бағаланса, қазір бұл тапсырмалардың бір бөлігі формальды сипат алып барады. Себебі дайын жауапты іздеу бұрынғыдай ойланудан әлдеқайда оңай.
Сараптамалық зерттеулерге сәйкес, оқушылардың 88–92%-ы, ал кей деректерде 97%-ға дейін жасанды интеллект құралдарын оқу процесінде қолданады. UNESCO және EdTech Global Report 2025 мәліметтері бойынша ЖИ қолдану мақсаттары:
58% — күрделі тақырыпты түсіну үшін
48% — мәтінді қысқарту немесе өңдеу үшін
41% — идея генерациялау үшін
Бұл деректер ЖИ-дің тек “көшірме құралы” емес, керісінше “цифрлық ассистент” ретінде қолданылып жатқанын көрсетеді. Алайда мәселенің екінші жағы да бар. OECD зерттеулеріне сәйкес, студенттердің шамамен 10–15%-ы тапсырмаларды толықтай жасанды интеллектке орындататыны байқалған. Бұл академиялық адалдыққа қатысты жаңа сұрақтарды туындатады.
Ал TALIS деректеріне сәйкес, мұғалімдердің шамамен 66–69%-ы ЖИ құралдарын сабақ дайындауда қолданады. Бұл — технологияның білім беру жүйесіне толық енгенінің айқын дәлелі.
Мұғалімдердің айтуынша, AI құралдары сабақ жоспарын жасау, тапсырмалар дайындау, интерактивті жаттығулар құрастыру және визуалды модельдер қолдануды айтарлықтай жеңілдетеді. Сонымен қатар, платформалар арқылы оқушылардың нәтижесі бірден көрініп, қай тақырыпты меңгергенін нақты анықтауға болады.
Жаннұр Ержанқызының сөзінше, Google Workspace жүйесі де белсенді қолданылады. Әр оқушы жеке аккаунт арқылы ақпарат іздеу, мәтінді қысқарту, сұрақтар мен тесттер құрастыру сияқты мүмкіндіктерді пайдалана алады. Бұл тәсіл барлық пәндерде тиімді.
Информатика сабақтарында оқушыларға AI нақты тапсырмалар арқылы үйретіледі. Мысалы, белгілі бір тақырып бойынша берілген материалды талдап, негізгі ұғымдарды бөліп алып, қысқаша мазмұндама немесе сұрақтар жиынтығын құрастырады. Бұл әдіс олардың өздігінен ойлау және талдау қабілетін дамытады.
Сонымен қатар, AI қолдануда этикалық нормаларға ерекше мән беріледі. Оқушыларға жеке деректерді енгізбеу, алынған ақпаратты тексеру және сыни тұрғыда бағалау үйретіледі. Себебі жасанды интеллект қателесуі мүмкін, сондықтан оны дайын жауап ретінде қабылдауға болмайды.
Бағдарламада ЖИ элементтері информатика пәнінің құрамында оқытылады. Мысалы, 9-сынып оқушылары жасанды интеллект құралдарын пайдаланып, зерттеу жобаларын орындайды.
Жасанды интеллект мұғалімдерге уақыт үнемдеуге, сабақ материалдарын жылдам дайындауға және әр оқушыға жеке оқу траекториясын құруға мүмкіндік береді. Ал оқушылар кейде үй тапсырмасында AI қолданғанымен, арнайы тексеру құралдары арқылы олардың жұмысының қаншалықты өздігінен орындалғаны анықталады.
Мұғалімдер қазіргі оқушылардың цифрлық сауаттылығы жоғары екенін атап өтеді. Олар технологияны тез меңгереді, бірақ оны дұрыс әрі қауіпсіз қолдану маңызды. Сонымен қатар, оқушыларға дұрыс сұрақтар (промпт) қою және алынған ақпаратты талдау дағдылары да үйретіледі.
ЖИ — бәсекелес емес, серіктес
Алғашында көптеген мектептер ChatGPT сияқты жүйелерге шектеу қойды. Бірақ уақыт өте келе бір нәрсе анық болды: технологияны тоқтату мүмкін емес. Сондықтан білім беру жүйесі бейімделу жолын таңдады.
Қазіргі басты бағыт өзгерді:
жаттау емес — түсіну
көшіру емес — дәлелдеу
дайын жауап емес — ойлау процесіне мән беру
Жасанды интеллект мәтін жаза алады, есеп шығара алады, идея ұсына алады. Бірақ ол адам сияқты ойлап, сезініп, тәжірибе арқылы үйрете алмайды. Мұғалім — тек ақпарат беруші емес. Ол бағыт көрсетеді, мотивация береді, тұлға қалыптастырады. Ал бұл қасиеттерді ешбір алгоритм толық алмастыра алмайды. Жасанды интеллект — жау емес, қуатты құрал. Бірақ ол мұғалімді алмастырмайды, тек толықтырады.
Әсел Сайлаубекова